ӘЗІРЕМЕЛЕР

Оцените материал
(0 голосов)
17 Март 17
Автор Прочитано 221 раз
Опубликовано в Педагог шеберханасы k2

Сыныптан тыс сабақ жоспары

Қазақ халқының әдет - ғұрпы мен салт – дәстүрлері

Зауре Мусабекова, тарих пәнінің мұғалімі, №35 мектеп-гимназия, Талғар ауданы, Алматы облысы.

Айгерім Кодекова, сынып жетекшісі, №35 мектеп-гимназия Талғар ауданы, Алматы облысы

Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: Қазақ халқының әдет – ғұрпы мен салт – дәстүрлері туралы кең көлемді мағлұмат беру.

2. Тәрбиелік: оқушыларды жан – жақты білімді болуға, салт – дәстүрді құрметтеуге, сақтауға, қонақжайлылыққа, әдептілікке тәрбиелеу.

3. Дамытушылық: ой – өрісін кеңейту, дүниетанымын, этика – эстетикалық талғамдарын, ойлау қабілеттерін арттыру, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, көркем әдебиет, тірек кесте, слайдтар, суреттер.

Сабақтың түрі: сахналық көрініс.

Сабақтың әдісі: баяндау, иллюстрациялық түсіндіру, сахналау, ойын элементтерін пайдалану, қызығушылықты ояту стратегиясы.

Пәнаралық байланыс: әдебиет, география, әдеп, музыка.

І – жүргзуші: Сәлеметсіздер ме, құрметті ұстаздар, оқушылар және ата-аналар! Қадамдарыңызға гүл бітсін!

ІІ – жүргзуші: Ата-ана тәрбиесі – қазақ халқы үшін толассыз таусылмайтын қазына. Бүгінгі таңда нағыз ұлтжанды, жүрегі қазақ деп соғатын азаматтарды тәрбиелеу үшін ата-ана тәрбиесі ең басты, ең маңызды, ең қажетті, ең керекті тәрбие.

І – жүргзуші: Ананың балаға беретін ең зор сыйы-ана сүті. Ана сүтімен берілетін ең асыл сыйы – ана тілі. Ана сүтін бойға сіңірген, ана тілінің құдіретін түсініп, өз Отанын, өз  халқын сүйетін әрбір қазақ халқының ұрпағы өз тілін, дінін құрметтейтін «нағыз қазақ» болып өсуі тиіс.

ІІ – жүргзуші: Көптеген ғасырлардың барысында қазақтардың өзіндік бірегей әдет – ғұрыптары мен салт – дәстүрлері қалыптасты. Қазақтардың әдет – ғұрыптары мен салт – дәстүрлері үй ішіндегі отбасылық және адамдардың өзге де топтары арасындағы өзара қарым – қатынастарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

І – жүргзуші: Өнер халық – өміршең халық,қазақтың әдет-ғұрпына,салт-дәстүрлеріне бағытталған «Қазақ халқының әдет – ғұрпы мен салт – дәстүрлері» атты сахналық көрінісімізді бастаймыз. Сахналық көрінісімізді басында салт-дәстүрлер туралы қысқаша мәлімет тыңдаңыздар.

ІІ – жүргзуші: Қазақ халқы салт-дәстүрге өте бай ел. Бұл оның мәдениеті, әрі тәрбиелі ел екендігінің айғағы. Салт-дәстүрлі ел – мықты, әрі түбі берік ел. Біздің халқымыз өз ұрпақтарына ғасырдан ғасырға ұлт қасиетін салт-дәстүрмен, әдепті ырым, тыйыммен тәрбиелеп, ұлағатты ұл, инабатты қыз өсірген.

1-оқушы :

Туылған соң адам боп,

Білімсізден жаман жоқ.

Ел дәстүрін білмесең,

Жұрт айтады надан деп.

Ата-бабам ардақты,

Жамандыққа Бармапты.

Ардақ тұтып үлкенді,

Ата жолын жалғапты.

2-оқушы:

Ата салтым –асыл мұрам, ардағым,

Бабалардың жалғастырар арманын.

Сан ғасырда қалпын бұзбас қадірім,

Өткенімді бүгінменен жалғадым.

3-оқушы:

Қазағымның салт-дәстүрі жаңғырған,

Тәлімді ой сынағы, тәрбие көзі қалдырған.

Салт-дәстүрді ардақтайық, ағайын.

Қазақ атты үлкен, кіші, балдырған.

4-оқушы:

Жиналыппыз,сәтті күні бәріміз,

Үлкен, кіші, жасымыз,кәріміз.

Төрлетіңіз,қадірменді қонақтар,

Гүл-гүл жайнап мына біздің төріміз.

І – жүргзуші: Еліміздің бірнеше әдет-ғұрыптарын атап өтсек:

  • Қазақтардың қонақжайлылық қасиеті және өзара көмек жөніндегі әдет – ғұрыптары.
  • Әдептілік пен сыпайылық әдет – ғұрпы.
  • Жасы үлкендерге құрмет көрсету.
  • Тамырлық және қоныс таңдау әдет – ғұрпы.
  • Отбасы және неке саласындағы әдет – ғұрыптар мен салт – дәстүрлер .
  • Бата беру.
  • Бала тәрбиесі.

ІІ – жүргзуші:

Салт – әр ұлттың, халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған ғұрыптар тұғырының негізі. Қазақтың бірнеше салттарын атап өтсек.

1. Шілдехана (салт). Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, той.

2. Кіндік кесер (салт). Нәресте туған сәтте оның кіндігін әйелдер (кіндік шешесі) дайын тұрады. Кіндік кесу-мәртебелі, абыройлы іс.

3. Бесікке салу (салт). Жаңа туған баланы бесікке салу. Бесік қасиетті, киелі, құтты мүлік, сәбидің алтын ұясы болып есептеледі.

4. Қырқынан шығару (салт). Баланың туғанына қырық күн толған соң оны ыдысқа қырық қасық су құйып шомылдырады. Ол сәбидің жан-жүйесінің қалыптасып дені сау болып өсуіне деген ақ тілектен шыққан.

5. Тұсау кесер (салт). Сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып.

І – жүргзуші: Ғұрып – қазақтың өмір салты, өрен салты т.б. қолдану мен дәріптеуді ғұрып дейміз.

Қазақ халқында қалыптасқан бірнеше ғұрыптар:

1) Ат қою (ғұрып). Қазақ халқы жаңа туған сәбиге жақсы есімдер мен әйгілі адамдардың атын қойған. Сонымен бірге бала есімін беделді кісілерге қойғызып батасын алған.

2) Айдар (ғұрып). Балалардың төбе шашын ұзартып өсіріп қояды. Бұл ғұрып ер балаға жасалады. Сәбилерге шаш орнына кекіл, тұлым да қойылады.

3) Кекіл (ғұрып). Жас балалардың шашын ұстарамен алып тастайды да маңдайына бір шөкім шаш қалдырып, оның жиегін тегістеп қиып қояды. Оны «кекіл»дейді.

ІІ – жүргзуші: Дәстүр – халықтың атадан балаға көшіп, жалғасын және дамып отыратын тарихи әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық, кәсіптік, салт-сана, әдет-ғұрып, мінез-құлық,тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекеттер көрінісі.

Қазақтың бірнеше дәстүрлерін атап өтсек.

1)Тыштырма (дәстүр)Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт,ірімшік, тәттілер өткізіп «тыштыма,тыштыма»деп ырым жасайды және оны «тыштырма» деп атайды.Тыштырманы әйелдер ырым етіп бөлісіп, бала-шағаларына үлестіріп береді.

2) Базарлық (дәстүр) – алыс сапарға шыққан адамдардың жақындарына (жерлес,көрші-көлем,жас балалар, сыйлас адамдарына) әкелген сыйлығы.

3) Байғазы (дәстүр) – балалардың, жастардың жаңа киім үшін берілетін ақшалай,заттай сый.

4) Тілашар (дәстүр). Баласы 7 жасқа толған соң балаға жаңа киім кигізіп, оқу жабдықтарын дайындап, шағын той өткізеді. Мұны «тілашар»тойы деп атайды.

5) Жеті ата (дәстүр). Халқымыз кейінгі ұрпаққа жеті атасын білдіруді міндеттеген. Олай болса жеті ата: Бала, Әке, Ата, Арғы ата, Баба, Түп ата, Тек ата.

6) Асату (дәстүр). Ет желініп болған соң төрде отырған ақсақал табақта қалған етті жас балалар мен жігіттерге асатады.

І – жүргзуші: Әдетте сәби аяғын тәй-тәй басып жүре бастағанда оның тұсауын кеседі. Ата-әжелеріміз бұл ырымға қатты көңіл бөлген. Өйткені баланың болашақтағы жолы, аяқ алысы жақсы, нық болуы осы тұсау кесуге байланысты.

Тұсау кесер(салт)..

Әже:

Жолың болсын деселік,

Жолыңа нұр төселік.

Жарылқасын алдыңнан,Тұсауыңды кеселік,

Кірмеуіңді шешелік,-деп сәбидің тұсауын ала жіппен кеседі.

Ана:

Қаз-қаз, балам,

Қаз, балам

Қадам бассаң мәз болам

Күрмеуіңді шешейін

Тұсауыңды кесейін!

Оқушы:

Баталы құл арымас,

Батасыз құл жарымас.

Батамен ел көгереді,

Жауынмен жер көгереді, - демекші баламызға аталарымыз батасын берсін.

Ата:

Жас ұрпақ өнерлі болсын,

Тұрмысы көңілді болсын.

Ата-анаға мейірлі болсын,

Ағайын –туысқа пейілді болсын.

Өнеге-білімге зейінді болсын,

Он саусағы майысқан шебер болсын.

Абыройлы өрлесін,

Жаманшылық көрмесін!

(би)

І-жүргізуші:

Ата дәстүр абырой көтергенде,

О, бұл сөздер сүйектен өтер демде!

Тоқталамыз енді біз, ал халайық,

Қанатты сөз, мақал мен мәтелдерге.

«Сөздің көркі – мақал» деген ұғым бар. Мақалдап сөйлеуге кезек берейік.

1. – Ассалаумағалейкүм, құрбым. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сәлем береді» деген, сәлем беруге келдім.

2. – Амансың ба, достым? «Қуыс үйден құр шықпа» деген, тізеңді бүгіп дәм ауыз ти.

3. – «Сыйлап берген су, сатып алған балдан артық» дегендей жайғассақ жайғасайық.

4. – «Сыйға сый, сыраға бал» демекші өткенде өздеріңеде риза болып қайттық қой.

5. – «Аз да бітер, көп те бітер, татулыққа не жетер» демекші татулық пен ауызбіршілікке не жетсін.

6. – «Төртеу түгел болса алар, алтау ала болса алдырар» деген ғой, о не дегеніңіз.

7. – «Бірлік түбі – тірлік» деген ғой бабаларымыз, бірлік болсын.

8. – «Биік төбеге шықсаң, көзің ашылады, жақсымен сөйлессең, көңілің ашылады» дегендей көңіліміз марқайып қалды ғой.

9. – «Әңгіме әңгіме дегізер, әңгіме бұзау емізер» демекші қой қайтатын, мал келетін уақыт болды.

10. – «Тау тауға қосылмас, адамға адам қосылар» деген, әлі кездесерміз, cay бол!

ІІ-жүргізуші: Қарап отырсақ казактың мақалдап сөйлеген сөзінің өзі бір шырайлы, тәрбиелік мәні зор, астарлы. Бұған осы көріністен-ақ көз жеткізген боларсыздар.

І-жүргізуші: Қазақ халқына тән тойар бар. Соларды атап кетелік.

1-оқушы: Наурыз мейрамы – күн мен түн тепе – теңдікке келген сәттен бастап тойланады. Наурыз мерекесінде көпшілік бұлақтардың көзін ашып, тал егіп, игілікті жұмыстар атқарады. Бұл кезде мал төлдеп, жер көктеп, дүние жаңара бастайды. Сондықтан да наурыз тойын «тепетеңдік», «игілік», «жаңару», мейрамы деп атайды.

2-оқушы: Қымызмұрындық – жаз тойы болып, мамыр айынан бастап маусым айына созылатын үлкен той. Осы кезде мал отығып, биелер желіге байланып, қымыз жиналып, ағайын – жекжаттар бірін – бірі қымызға шақырады. Құран оқып, мал сойылып, түрлі ойын – сауықтар, жарыстар ұйымдастырылады. Осы кезде түрлі той- томалақтар да өткізіледі.

3-оқушы: Мизам (Сабан той) Күз айында диқандар мен бағбандардың құрметіне арналған той. Бұл тойда түрлі жарыстар мен ойын – сауықтар өткізілді.

4-оқушы: Соғым басы – қыс тойы болып алғаш рет қар жауып аяз түскен сәттен басталады. Осы кезде ауыл адамдары соғымға сақтаған малдарын сойып, бірін – бірі қонаққа шақырады. Қыстың ұзақ түнінде ақындар мен жыршылар терме, қисса, ертегі айтып, жұртты қызыққа батырады.

ІІ-жүргізуші: Қонақжайлылық. Меймандостық – ата салтымыздың ішіндегі ең бір мақтауға тұрарлық мәнді түрлерінің бірі. Қазак меймандостығы ерекше, ата-бабаларымыз бұл жағынан алғанда да басқалардан көш ілгері түрған. Қазақ қонақжайлылығына негізі себеп: бұл қазақтың көшпелі тұрмысы. Ен далада кеңжайлап отырған ауылға шаруасы жоқ адам бекерден бекер бас сұқпайды.

Қонақжайлылықтың ең үлкен белгісі – ең дәмді тағамын, сусынын, шай-қантын, қонаққа сақтағаны. Халқымыз қонакжайлылық, меймандостық салтында дәм-тұзға ерекше мән берген. Сыйластық осы дәм татырудан басталады. Мұндай дәстүрдің түрі көп.

Ата-ана: Дәм тату дәстүрлері: ерулік, көрімдік, есік көрсету, соғымбасы, үлкенге сыбаға.

Қонақжайлылық, сыйластық салтын бұрынғы ата–бабаларымызша түсініп, соларша дәріптей білсек нүр үстіне нұр болар еді.

(ән) (көрініс)

І-жүргізуші: Халқымыздың ғасырлар бойы жасап кеткен тарихы – бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес үлкен қазына, мұра. Бұл мұраларымыз имандылық, ғибраттық, әдет – ғұрпымен, салт-дәстүрімен қымбат. Осынау ұрпақ тәрбиесінің қымбат қазынасын мұралыққа алған біздер оның ішіне үңіліп, одан өз болмысымызға керек-жарақтарымызды алуға тиіспіз. Өзін қазакпын деп санайтын әрбір жас жеткіншек казақтығын дәлелдей алатын істерімен өзгеге өнеге болуы керек.

ІІ-жүргізуші: «Токсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» демекші, салтын сүйген әрбір жас ұрпақ болашакта халқын сүйетін, еліне адал қызмет ететін, тілінің, салт – дәстүрінің жанашыры болатындығына сенімдімін.

Еліміздің жарқын болашағы сіздердің колдарыңызда, құрметті окушылар – дей айта отырып бүгінгі сахналық көрінісімізді аяқтаймыз.



Последнее изменение Четверг, 23 Март 2017 15:55
Другие материалы в этой категории: « Сабақ жоспарлары Бейне сабақтар »

Оставить комментарий

Убедитесь, что Вы ввели всю требуемую информацию, в поля, помеченные звёздочкой (*). HTML код не допустим.


Уроки создания сайта.